Trong thế giới hội họa, mỗi chất liệu mang một cá tính riêng. Nếu màu nước mang vẻ đẹp dịu dàng, trong trẻo như tuổi thơ; tranh sơn dầu lại gây ấn tượng bởi bút pháp mạnh mẽ, phóng khoáng với những nét cọ rõ ràng; thì tranh sơn mài lại mang vẻ đẹp trầm tĩnh, sâu lắng và đầy bí ẩn. Tranh sơn mài Việt Nam lại chinh phục người xem bằng vẻ đẹp của sự “bí ẩn và lộng lẫy” ẩn sâu dưới nhiều lớp màu.
Được mệnh danh là “Quốc họa” của Việt Nam, tranh sơn mài là sự kết hợp tinh tế giữa chất liệu bản địa ngàn năm và kỹ thuật hội họa phương Tây hiện đại. Với các bậc phụ huynh có con yêu thích vẽ, việc hiểu tranh sơn mài là gì không chỉ giúp bạn có thêm kiến thức nghệ thuật để chia sẻ cùng con, mà còn mở ra những bài học sâu sắc về sự kiên trì và tỉ mỉ. Chính vì vậy, tranh sơn mài không chỉ là một tác phẩm nghệ thuật, mà còn là một hành trình cảm xúc, rất phù hợp để nuôi dưỡng tư duy chậm – sâu – bền cho trẻ yêu mỹ thuật.
Bài viết này, TOPKID sẽ giúp bạn giải mã toàn bộ về nghệ thuật sơn mài, từ quy trình chế tác kỳ công cho đến lý do tại sao dòng tranh này lại đắt giá đến vậy..
Tranh sơn mài là gì? (Định nghĩa & Nguồn gốc)
Định nghĩa chuẩn: Hiểu đúng bản chất “Sơn” và “Mài”
“Sơn mài” không đơn giản là vẽ rồi mài, mà là một quá trình nghệ thuật ngược với tư duy thông thường.
- Sơn: Là sử dụng nhựa cây sơn ta để tạo lớp màu, lớp nền, lớp kết dính.
- Mài: Là quá trình mài mòn có kiểm soát để làm lộ các lớp màu bên dưới, tạo chiều sâu, độ óng và hiệu ứng ánh sáng
Điểm khác biệt cốt lõi: Nếu như tranh sơn dầu hay màu nước là quá trình “đắp” màu lên bề mặt (vẽ đến đâu thấy hình đến đó), thì họa sĩ vẽ sơn mài phải “chôn” hình vào trong sơn, sau đó mới tiến hành mài để “tìm hình”. Sự bất ngờ và ngẫu nhiên khi các lớp màu hiện ra sau mỗi đường mài chính là linh hồn của nghệ thuật này.
Điều này đòi hỏi:
- Tư duy không nóng vội
- Khả năng tưởng tượng không gian 3D
- Sự kiên nhẫn tuyệt đối
Lịch sử hình thành tranh sơn mài Việt Nam
Ban đầu, Việt Nam chỉ có nghề “sơn ta” thủ công truyền thống, chủ yếu dùng để trang trí đồ thờ cúng (sơn son thếp vàng), Hoành phi câu đối hoặc đồ gia dụng.
Đến những năm 1930, dưới ảnh hưởng của mỹ thuật phương Tây, các họa sĩ Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương (nay là Đại học Mỹ thuật Việt Nam) đã nâng tầm sơn mài từ thủ công thành một loại hình nghệ thuật hội họa độc lập, biến vật liệu truyền thống thành tác phẩm nghệ thuật hàn lâm.
Những tên tuổi tiêu biểu đã tiên phong đưa mỹ thuật sơn ta vào hội họa và tạo nên một cuộc cách mạng vật liệu là: Nguyễn Gia Trí – bậc thầy sơn mài, Phạm Hậu, Trần Văn Cẩn,…
Từ đó, tranh sơn mài Việt Nam trở thành một trường phái riêng biệt trên bản đồ mỹ thuật thế giới.
Những chất liệu “độc nhất vô nhị” tạo nên tranh sơn mài
Không giống như các loại màu vẽ công nghiệp được đóng tuýp sẵn, nguyên liệu làm tranh sơn mài hoàn toàn xuất phát từ thiên nhiên và cực kỳ “khó tính”.
Chất kết dinh Sơn ta – Linh hồn của tranh sơn mài
Đây là nhựa lấy từ cây sơn trồng nhiều ở vùng đất tổ Phú Thọ. Loại chất liệu này có một đặc tính “khó chiều”:
- Sơn dầu cần môi trường khô ráo để khô.
- Sơn ta lại chỉ khô được trong môi trường có độ ẩm cao và kín gió (thường là tủ ủ ẩm). Nếu thời tiết hanh khô, sơn sẽ mãi mãi không chết (không khô.
- Gặp gió nồm thì khô nhanh.
- Dễ gây dị ứng da, ăn da nếu tiếp xúc trực tiếp.
Chính vì khó tính, sơn ta kết dính cực bền, càng để lâu càng cứng, càng bóng.
Chất liệu màu truyền thống
Màu sắc trong tranh sơn mài không đa dạng như acrylic, nhưng rất sâu và sang:
- Màu đỏ: từ son (chu sa, thần sa) – khoáng chất tự nhiên → tượng trưng cho sinh khí
- Màu đen: Từ nhựa sơn kết hợp với than lá tre hoặc than ngà voi → tạo chiều sâu
- Màu nâu: Màu cánh gián của nhựa sơn gốc.
Chất liệu quý tạo sự lộng lẫy
Vàng/Bạc quỳ: Những lá vàng, bạc thật được dát mỏng tang như cánh chuồn, dùng để dán lên bề mặt tranh.
Vỏ trứng: Vỏ trứng gà (trắng ngà) hoặc vỏ trứng vịt (trắng xanh) được nướng cháy sém tạo ra các tông trắng – vàng – nâu độc đáo, tạo nên chất liệu giả đá cẩm thạch tuyệt đẹp.
Vỏ trai/xà cừ: Được khảm vào tranh để tạo hiệu ứng óng ánh, bắt sáng.
Đây chính là lý do nguyên liệu làm tranh sơn mài không thể sản xuất công nghiệp đại trà.
Quy trình làm tranh sơn mài – Đỉnh cao của sự kiên nhẫn
Nếu con bạn thường thiếu kiên nhẫn khi vẽ, hãy kể cho bé nghe về quy trình làm tranh sơn mài. Đây là một quá trình lao động nghệ thuật vất vả, tỉ mỉ kéo dài hàng tháng trời.
Giai đoạn 1: Làm vóc – Nền tảng sống còn
Tấm gỗ nền (thường là gỗ thị) phải trải qua quy trình “bó hom vóc” cực kỳ phức tạp: bọc vải màn, hom sơn trộn đất phù sa/bột đá, rồi mài nhẵn. Việc này nhằm đảm bảo tấm gỗ không bị cong vênh, nứt vỡ hay mối mọt ăn dù trải qua hàng trăm năm.
Nếu làm vóc kém → tranh hỏng dù vẽ đẹp đến đâu.
Giai đoạn 2: Trang trí – Vẽ trong “vô hình”
Họa sĩ bắt đầu thể hiện ý tưởng lên vóc. Tại đây, họ sẽ dùng sơn để vẽ, gắn vỏ trứng, dát vàng bạc.
Đặc biệt: Họa sĩ phải tính toán kỹ lưỡng, chính xác vì phải vẽ nhiều lớp chồng lên nhau. Lớp vẽ sau sẽ che lấp lớp vẽ trước, sau đó tất cả sẽ bị phủ kín, hình ảnh cuối cùng chỉ hiện ra khi mài.
Giai đoạn 3: Mài tranh – Khoảnh khắc quyết định
Đây là công đoạn quan trọng nhất trả lời cho câu hỏi “Tại sao gọi là sơn mài?”. Họa sĩ dùng giấy nhám hoặc đá mài cùng với nước để mài mòn các lớp sơn phủ bên trên.
Điều kỳ diệu: Hình ảnh ẩn sâu bên dưới từ từ hiện lên rực rỡ. Đây là khoảnh khắc “hồi hộp” nhất, vì đôi khi kết quả hiện ra còn đẹp hơn cả dự tính ban đầu của họa sĩ.
Giai đoạn 4: Đánh bóng
Sau khi mài, tranh sẽ được đánh bóng thủ công. Nghệ nhân dùng lòng bàn tay hoặc tóc rối xoa bột than mịn lên bề mặt tranh liên tục cho đến khi tranh bóng loáng như gương, thậm chí có thể soi gương được.
Tại sao tranh sơn mài lại đắt giá?
Không khó để thấy các tác phẩm sơn mài thường có giá trị rất cao, thậm chí là vô giá. Lý do nằm ở:
- Thời gian chế tác: Một bức tranh nhỏ cũng mất hàng tháng, tranh khổ lớn có thể mất cả năm trời để hoàn thiện.
- Sự độc bản: Do sự ngẫu nhiên trong quá trình mài và phản ứng của sơn ta với độ ẩm, không bao giờ có 2 bức tranh sơn mài giống hệt nhau, kể cả do cùng một họa sĩ vẽ lại.
- Độ bền vĩnh cửu: Đặc tính của sơn ta là càng để lâu, màu càng thắm và cốt tranh càng cứng như đá. Tranh sơn mài thách thức thời gian và khí hậu khắc nghiệt.
Bài học giáo dục từ tranh sơn mài dành cho trẻ em
Với phụ huynh, sơn mài không chỉ là một kiến thức nghệ thuật mà còn là một “giáo cụ” tuyệt vời để rèn luyện nhân cách cho con.
Rèn luyện tính kiên trì
Quy trình làm sơn mài dạy trẻ rằng: “Dục tốc bất đạt”. Nếu nóng vội, lớp sơn chưa khô mà đã vẽ đè lên thì tranh sẽ hỏng. Nếu mài quá tay, hình vẽ sẽ biến mất. Muốn có thành quả đẹp, con buộc phải kiên nhẫn và cẩn trọng từng chút một.
Nuôi dưỡng lòng tự hào văn hóa Việt
Giúp trẻ hiểu và tự hào về tranh sơn mài Việt Nam là cách nuôi dưỡng tình yêu quê hương. Thế giới phải ngả mũ thán phục trước nghệ thuật sơn mài của Việt Nam, và con trẻ có quyền tự hào về điều đó.
Trải nghiệm an toàn tại TOPKID EDUALL
Chúng ta cần lưu ý rằng, sơn ta tự nhiên có thể gây dị ứng (sơn ăn da) với những ai có cơ địa nhạy cảm, đặc biệt là trẻ nhỏ.
Tuy nhiên, tại lớp vẽ sáng tạo TOPKID EDUALL, chúng tôi thấu hiểu mong muốn cho con trải nghiệm nghệ thuật này. TOPKID đã thiết kế các giáo trình đặc biệt:
- Sơn mài giả chất liệu: Sử dụng các loại màu an toàn để mô phỏng hiệu ứng của sơn mài.
- Kỹ thuật Khảm trứng trên nền Acrylic: Giúp bé thực hành kỹ thuật gắn vỏ trứng tỉ mỉ mà không cần tiếp xúc với sơn ta độc hại.
Đây là cách tuyệt vời để bé vừa an toàn, vừa thẩm thấu được tinh thần nghệ thuật dân tộc
Kết bài
Tranh sơn mài thực sự là báu vật quốc gia, hội tụ tinh hoa của trời đất (chất liệu tự nhiên) và bàn tay tài hoa, nhẫn nại của con người. Hy vọng bài viết đã giúp quý phụ huynh giải đáp trọn vẹn câu hỏi tranh sơn mài là gì và thêm trân quý loại hình nghệ thuật này.
Bạn muốn con rèn luyện sự tỉ mỉ và nuôi dưỡng tâm hồn nghệ thuật sâu sắc qua những nét vẽ? Hãy để con khám phá thế giới mỹ thuật diệu kỳ, an toàn và đầy cảm hứng tại TOPKID EDUALL ngay hôm nay. Chúng tôi luôn sẵn sàng đồng hành cùng đam mê của bé!
